Stress nhiệt trên bò sữa và một số giải pháp

Hiện nay dân số của thành phố Hồ Chí Minh đạt gần 9 triệu người, TP.HCM cũng là nơi đông dân nhất cả nước (chiếm 9,35%) và chiếm hơn 50% dân

số vùng Đông Nam bộ (báo Thanh Niên 2019). Là trung tâm Kinh tế - Khoa học – Xã hội hàng đầu của đất nước, với tốc độ đô thị hóa nhanh, nguồn nhân lực dồi dào thì nhu cầu sử dụng sữa bò là nhu cầu tất yếu, mở mang cơ hội phát triển ngành chăn nuôi bò sữa, tuy nhiên do ảnh hưởng của đô thị hóa, điều kiện khí hậu của thành phố ngày càng bất lợi cho sự phát triển của bò sữa. Bò sữa là giống bò có nguồn gốc từ vùng ôn đới, được nhập vào Việt Nam từ những năm sau 1975, với số lượng ít. Nhà nước chủ trương phát triển con bò sữa lai, nhằm phát triển nguồn thực phẩm chất lượng cao, phát triển sản xuất kinh tế nông nghiệp từ những năm 1986 với các nông trường quốc doanh chăn nuôi bò sữa ra đời như Mộc Châu, Ba vì,… So với giống bò Lai Sind, Brahman,.. là những giống bò thích nghi với vùng khí hậu nhiệt đới, có u yếm, dậu,… phát triển để điều hòa nhiệt độ, thì bò sữa là giống bò ôn đới, vùng có khí hậu lạnh với 4 mùa đặc trưng (mùa đông, xuân lạnh), từ đó các đặc điểm trên ít phát triển để hạn chế thất thoát nhiệt. Khi được nuôi trong điều kiện Việt Nam, những đặc điểm này khiến khả năng thích nghi của bò sữa giảm, dễ bị stress nhiệt, bệnh chân móng, bệnh biến dưỡng,… điều này đặt ra thách thức cũng như giới hạn trong công tác chăm sóc, nuôi dưỡng và sản lượng sữa của đàn bò sữa.

Stress nhiệt là gì

Stress nhiệt là hiện tượng nhiệt độ và độ ẩm cao gây bất lợi cho bò sữa, bò điều hòa thân nhiệt chủ yếu qua da và hô hấp, do vậy vì yếm dậu, u không phát triển như giống

bò zebu từ đó khả năng giải nhiệt qua da bị hạn chế, nhiệt tích tụ lại trong cơ thể.

Hình 1: Điều hòa nhiệt trên bò sữa 
(Nguồn: Nam Thái)

Chỉ số THI (Temperature - Humidity Index): Chỉ số nhiệt ẩm

Là chỉ số dựa vào chỉ số nhiệt độ và chỉ số độ ẩm không khí, thể hiện qua công thức dưới đây, từ đó xây dựng được một chỉ số, biểu hiện cho phạm vi tiểu khí hậu chuồng nuôi bò sữa.

THI = td – (0,55 - 0,55*RH) x (td - 58)

Trong đó: td =  nhiệt độ x 1,8 + 32

            RH: độ ẩm

Hình 2: Mối tương quan của chỉ số nhiệt ẩm đến tình trạng stress nhiệt trên bò sữa
(Nguồn: Vemedim)

Bảng 1: Giá trị THI và ảnh hưởng đến tình trạng bò sữa

THI

< 72

72 < THI <=78

78 < THI < 88

88 < THI < 98

>98

Mức độ stress

Không

Nhẹ

Nặng

Nghiêm trọng

Bò chết

 

 

 

 

 

 

(Nguồn: Dairy Vietnam)

Tác hại do stress nhiệt đến bò sữa:

Nhiệt độ cơ thể tăng (trên 39 oC)

Giảm lượng thức ăn ăn vào, tăng nước uống

Giảm sản lượng sữa, giảm chất lượng sữa (giảm tỉ lệ khô béo, tăng tế bào soma,..)

Giảm hoạt động, bò đứng nhiều hơn nằm

Giảm tỷ lệ lên giống, giảm tỷ lệ đậu thai, tăng tỷ lệ chết phôi trong tuần đầu tiên.

Giảm sản lượng và chất lượng sữa.

Stress nhiệt giảm sản lượng sữa từ 15 đến 20 % ( nghiên cứu của Đại học Florida) (W. Worley, 2016). Khi thời gian stress nhiệt diễn ra, bò sữa giảm ăn, giảm nhai lại, nghỉ ngơi nhiều, uống nước nhiều, làm giảm sản lượng và chất lượng sữa (giảm khô, béo) do bò giảm lượng ăn vào để hạn chế sinh nhiệt từ quá trình lên men thức ăn trong dạ cỏ. Năng lượng dùng cho sản xuất sữa, sinh sản bị giảm do phải sử dụng năng lượng để điều hòa nhiệt, chống stress cho cơ thể.

Hình 3: Bò đứng, không nghỉ ngơi do stress nhiệt.

Theo Johnson, 1992 cứ tăng 1 đơn vị THI thì năng suất sữa sẽ giảm 0,26 kg/con/ngày. Theo Hancook và Payne, bò sữa ôn đới cho sản lượng sữa cao hơn 44 % và hàm lượng béo cao hơn 56 % so với bò nuôi vùng nhiệt đới, nhiệt độ cao còn làm giảm thời gian khai thác sữa ở bò nhiệt đới.

Giảm khả năng sinh sản

Theo Cartmill (2001) chỉ số THI từ 72 trở lên thì tỷ lệ đậu thai của bò sữa giảm. Khi thân nhiệt khoảng 40 oC do nhiệt độ môi trường khoảng 32.2 oC trong 72 giờ sau khi gieo tinh thì tỷ lệ đậu thai sẽ bằng 0%, ảnh hưởng của chỉ số nhiệt ẩm THI trong 2 ngày trước khi phối giống đến tỷ lệ đậu thai theo bảng dưới đây:

Bảng 2: THI ảnh hưởng đến tỷ lệ đậu thai trên bò sữa

THI

68

78

Tỷ lệ thụ thai

66%

35%

 

(Nguồn: Dairy Vietnam)

Giảm khả năng đề kháng

            Mối tương quan giữa vật nuôi (sức đề kháng) – môi trường (tiểu khí hậu chuồng nuôi) – mầm bệnh (vi sinh vật) thể hiện rỏ tác động của stress nhiệt. Việc tiểu khí hậu chuồng nuôi nóng ẩm tạo điều kiện cho các loại mầm bệnh, vi sinh vật gia tăng số lượng trong chuồng nuôi, gây áp lực lên sức đề kháng của vật nuôi, tiểu khí hậu nóng ẩm gây stress nhiệt làm thay đổi môi trường trong cơ thể, thay đổi sinh lý hormone, làm giảm khả năng chống chịu của cơ thể vật nuôi. Việc dùng quá nhiều năng lượng để điều hòa thân nhiệt, giải nhiệt, duy trì chức năng sống của cơ thể, suy kiệt thể trạng bò sữa.

Hô hấp tăng cao trong stress nhiệt làm giảm sự cân bằng H+ và HCO3- trong máu, gây tình trang toan huyết (acidosis), ảnh hưởng tới chân móng và

chức năng sống của gia súc.

Hình 4: Stress nhiệt dẫn đến đến tình trạng acidosis trên bò
 (Nguồn: Vetshop)

Biện pháp khắc phục

Chọn giống bò sữa chống chịu được nhiệt độ

Bò sữa cao sản chịu nhiệt kém hơn bò sữa lai. Bò sữa lai có tỷ lệ máu lai cao thì chịu nhiệt kém hơn bò có máu lai thấp F1>F2>F3>F4, tùy điều kiện

chăn nuôi mà lựa chọn giống bò phù hợp. Đối với hộ gia đình chưa có kỹ thuật cao hoặc các giải pháp chống nóng hiệu quả thì chỉ nên nuôi bò F1, F2.

Hình 5: Bò nằm lên phân để giải nhiệt

Xây dựng chuồng trại phù hợp

Nên thiết kế chuồng trại phù hợp, độ cao hợp lý, có mái phụ để tăng cường lưu thông không khí, lựa chọn vật liệu làm chuồng phù hợp (các vật liệu hấp thu nhiệt kém).

Lắp đặt hệ thống làm mát phù hợp

Sử dụng quạt công suất phù hợp để tăng cường lưu thông không khí trong chuồng. Kết hợp quạt với các hệ thống phun nước làm mát hoặc phun sương làm mát tùy theo khả năng. Với điều kiện nóng ẩm hiện nay ở thành phố Hồ Chí Minh thì cần kết hợp giải pháp quạt và phun nước trực tiếp lên mình bò để đạt được hiệu quả mong. Tuy nhiên cần chú trọng kiểm tra sức khỏe chân móng, vì nền chuồng ướt dễ làm mềm móng, tạo điều kiện cho các bệnh về móng, bổ sung vào khẩu phần premix khoáng, vitamin để đề phòng chân móng.

Hình 6:  Một số hệ thống làm mát trong chuồng nuôi

 

Thức ăn, dinh dưỡng

Trong thời gian stress nhiệt độ ngon miệng của bò giảm, cần phối trộn các loại thực liệu phù hợp, nhằm tăng nồng độ chất dinh dưỡng trong khẩu phần, giảm thức ăn thô xanh kém chất lượng (rơm), tăng các loại thức ăn dễ tiêu, bổ sung electrolyte trong khẩu phần. Đảm bảo đầy đủ nước uống sạch và mát cho đàn bò.

Tài liệu kham khảo

http://www.vemedim.com.vn/vi/tin-chi-tiet?ch%E1%BB%91ng-l%E1%BA%A1i-stress-nhi%E1%BB%87t-%C4%91%E1%BB%83-%C4%91%E1%BB%81n-%C4%91%C3%A1p-273.html

http://www.dairyvietnam.com/vn/Stress-nhiet-va-cac-giai-phap-lam-mat-cho-bo-sua/Stress-nhiet-bo-sua-Phan-1.html

Cooling Systems for Georgia Dairy Cattle, Dr. John W. Worley, 2016

(Tổng hợp: Nguyễn Thanh Sang)

Zalo